Ο Φώτος Λαμπρινός θυμάται τον Μ. Ρομμ και το μεδούλι του φασισμού

 Το 1965 ο σπουδαίος ρώσος σκηνοθέτης Μιχαήλ Ρομμ ολοκλήρωσε το μεγάλου μήκους ντοκυμαντέρ του «Ο συνηθισμένος φασισμός».

Μέσα από χιτλερικά κινηματογραφικά επίκαιρα και μερικά πρόσθετα γυρίσματα ο Ρομμ προέβαλε και ανέλυσε τον «καθημερινό φασισμό» στην κοινωνική συμπεριφορά όχι μόνο στη Γερμανία του Αδόλφου Χίτλερ και όχι μόνο σε απολυταρχικά καθεστώτα. Ο Ρομμ, που είχε ήδη δώσει το αριστούργημα «Εννιά μέρες ενός χρόνου» και τις ταινίες «Ο Λένιν τον Οκτώβρη» και «Ο Λένιν το 1918«, ήταν γνωστός και ως «Ο Καλλιτέχνης του Λαού». Γιός εξόριστου εβραίου γιατρού, πολεμηστής με τον Κόκκινο Στρατό και μέγας δάσκαλος στην σχολή κινηματογράφου της Μόσχας.

Στον «Αληθινό φασισμό» κατέγραψε και σχολίασε τη συμπεριφορά του μέσου ή, όπως αποκαλείται, «απλού ανθρώπου» που καταλήγει σε αθόρυβη αποδοχή της ανελευθερίας του. Η ταινία, που έγινε δεκτή με ενθουσιασμό, έκοψε τον αστρονομικό αριθμό (για ντοκυμαντέρ) των 38 εκατ. εισιτηρίων και κυκλοφόρησε σε πολλές χώρες της Δύσης, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.

Με αφορμή την επέτειο της 9ης Μαΐου 1945, της μεγάλης αντιφασιστικής νίκης των λαών που σηματοδότησε την ήττα του φασισμού, η κινηματογραφική εταιρεία New Star κυκλοφόρησε σε επανέκδοση αυτή τη σπουδαία ταινία που από την Πέμπτη 5 Μαΐου παίζεται με τον τίτλο «Ο αληθινός φασισμός» στο Τριανόν.

Μαθητής του Μιχαήλ Ρομμ την εποχή της δημιουργίας του ντοκυμαντέρ, ο σκηνοθέτης Φώτος Λαμπρινός είχε αναπτύξει μια έντονη σχέση φιλίας με τον δάσκαλό του, από τον οποίο μάλιστα πήρε μια εξαιρετική συνέντευξη που αναδημοσιεύουμε παρακάτω αυτούσια. Η διπλωματική εργασία του Λαμπρινού στη Μόσχα ήταν το ντοκυμαντέρ «Επισκεφθείτε την Ελλάδα» με αρχειακό υλικό από την περίοδο του Μεταξά ως τη χούντα. Η διπλωματική πήρε άριστα και η σχέση των δύο αντρών θα ωρίμαζε και θα εξελισσόταν σε μια πολύ δυνατή φιλία.

«Η σχέση που είχε αναπτυχθεί ανάμεσά μας ήταν πολύ καλή από την αρχή» μας είπε ο Λαμπρινός. «Πήγαινα σπίτι του, συζητούσαμε επί ώρες. Την παραμονή της αποχώρησής μου από τη Μόσχα, όταν είχα πάρει το πτυχίο μου και θα έφευγα οριστικά, του τηλεφώνησα για να τον δω και να τον χαιρετήσω. Δεν είχε χρόνο, ήθελε όμως να με δει έστω και για ένα τέταρτο. Το τέταρτο έγινε τρεις ώρες και το αποτέλεσμα ήταν να ακούσω τα εξ αμάξης από τη γυναίκα μου γιατί δεν τη βοήθησα στην τακτοποίηση των βαλιτσών».

Η ματιά του Ρομμ επρόκειτο να γίνει «μπούσουλας» του Λαμπρινού. «Με σημάδεψαν» λέει. «Τόσο ο Ρομμ όσο και αυτή η ταινία “Ο αληθινός φασισμός”. Αν δεν την είχα δει, θα είχα κάνει άλλα πράγματα στη ζωή μου. Ο “Καπετάν Κεμάλ”, το “Πανόραμα του αιώνα” αλλά και ο “Αρης Βελουχιώτης” “πατούν” στη μέθοδο του Ρομμ. Π.χ., το αυθόρμητο σπικάζ του ιδίου του Ρομμ “πάνω” στην ταινία, ο αυτοσχεδιασμός πάνω στην εικόνα χωρίς χειρόγραφο είναι συγκλονιστικός. To έκανε από στήθους!».

Την ίδια μέθοδο ακολουθεί και στη σειρά ντοκυμαντέρ που ετοιμάζει αυτή την εποχή για την ΕΤ1 με τίτλο «Χούντα είναι, θα περάσει;». Απομονωμένος στο σπίτι του, ο Φώτος Λαμπρινός γράφει συνέχεια, αρκεί να μην παίζει η Μπαρτσελόνα ποδόσφαιρο. «Είμαι μέλος των οπαδών της και ο απόλυτος φαν» λέει με καμάρι. Το «Χούντα είναι, θα περάσει;» θα παραδοθεί τον προσεχή Οκτώβριο και ως το τέλος του χρόνου θα αρχίσουν τα γυρίσματα.
Οταν ο Φώτος Λαμπρινός πρωτοπήγε στο σπίτι του Ρομμ για να πάρει τη συνέντευξη που αναδημοσιεύουμε εδώ, ο μαθητής εξομολογήθηκε στον δάσκαλο την απογοήτευσή του. «Ηταν το όραμά μου να βρεθώ στη Μέκκα του κομμουνισμού, τη Μόσχα, αλλά αυτό που είδα ήταν τελικά μια καταστροφή. Χωρίς ελπίδα, μια τραγική κατάσταση, ένα τέλμα». Ο Λαμπρινός του το είπε. «Ο Ρομμ σηκώθηκε όρθιος και έβαλε με δύναμη το χέρι του πάνω στον ώμο μου και μου είπε: “Τι 'ναι αυτά που λες; Πρέπει να έχεις πίστη! Εχεις μεν δίκιο, αλλά ο σοσιαλισμός είναι η μόνη ελπίδα της ανθρωπότητας. Θα τα ξεπεράσουμε όλα αυτά και θα πάμε μπροστά”. Το παράξενο είναι ότι την ίδια εποχή ο Ρομμ λάμβανε συνεχώς γράμματα απειλητικά για τον “Αληθινό φασισμό” διότι η ταινία θεωρήθηκε φιλοεβραϊκή και αντισταλινική. Είχε πάθει τρία εμφράγματα ενώ έκανε την ταινία». (Ο Ρομμ πέθανε από έμφραγμα το 1971.)

 «Στην τελευταία συνάντησή μας» καταλήγει ο σκηνοθέτης, «αυτή που άρχισε από ένα τέταρτο και κατέληξε σε τρεις ώρες, ο Ρομμ πια και όχι εγώ ήταν αυτός που είπε ότι με τον κομμουνισμό δεν υπάρχει πια καμία ελπίδα. Η απογοήτευση πέντε χρόνια μετά ήταν και δική του».
Η συνέντευξη του Μιχαήλ Ρομμ στον Φώτο Λαμπρινό
Ο άνθρωπος και ο 20ός αιώνας. Ο άνθρωπος σε σχέση με τα κοινωνικά, τεχνικά και επιστημονικά προβλήματα της εποχής μας είναι το θέμα και της τελευταίας ταινίας του Μιχαήλ Ρομμ. Στον «Αληθινό φασισμό» το πρόβλημα του ανθρώπου και της εποχής του τοποθετείται στο πλαίσιο ενός φαινομένου που σημάδεψε ανεξίτηλα τον 20ό αιώνα. Ενός φαινομένου που δεν παρατηρήθηκε μονάχα στη Γερμανία του Χίτλερ ούτε μόνο στα χρόνια του 1900 ή του 1940. Δεκαεπτά κεφάλαια με τον γενικό τίτλο «Ο αληθινός φασισμός» απαρτίζουν την ταινία-μυθιστόρημα, την ταινία-μελέτη του Ρομμ. Μερικοί από τους τίτλους αυτών των κεφαλαίων: «Ο Αγών μου», «Λίγα λόγια για τον συγγραφέα», «Κουλτούρα του Γ' Ράιχ», «Ενας λαός, μια αυτοκρατορία, ένας Φύρερ», «Τέχνη», «Ανήκουμε σε σένα», «Και όμως, υπήρχε κι άλλη Γερμανία», «Ο Χίτλερ διέταξε, εμείς εκτελούμε», «Τέλος της Γ' αυτοκρατορίας», «Κεφάλαιο τελευταίο, ατελείωτο...».

Ολο το υλικό που χρησιμοποίησε ο Ρομμ είναι παρμένο από επίκαιρα ντοκυμαντέρ, ταινίες προπαγάνδας του Γ' Ράιχ, ταινίες ερασιτεχνών, φωτογραφίες. Κινηματογραφικά ντοκουμέντα από την εποχή του Μεσοπολέμου ως τις ημέρες μας, διαλεγμένα από 19 κινηματογραφικά αρχεία διαφόρων χωρών. Ακόμη και τα λίγα μέτρα που χρειάστηκε να γυρίσει ο ίδιος τα γύρισε με τη μηχανή κρυμμένη, χωρίς ηθοποιούς, χωρίς κομπάρσους.

Ωστόσο η ταινία δεν αφηγείται ιστορικά γεγονότα: τη γέννηση, την πορεία και την ήττα του φασισμού. Αυτό έχει ήδη γίνει από πολλούς. Η φωνή του Ρομμ που συνδέει αυτά τα κεφάλαια εξηγεί, σχολιάζει και συγχρόνως συζητεί με τον θεατή, τον βοηθάει να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα, να σκεφθεί τι είναι τέλος πάντων αυτό που ονομάζουμε φασισμός, σε τι έδαφος αναπτύχθηκε, τίνος συμφέροντα εξυπηρετεί, με τι μεθόδους εξαπατά τον άνθρωπο, πώς μεταβάλλει τον άνθρωπο σε κτήνος, τι πρέπει να γίνει ώστε ο άνθρωπος να παραμείνει άνθρωπος.

- Τι σας παρότρυνε να ασχοληθείτε με τον φασισμό; Η ιστορική αναπαράσταση της Γερμανίας του Χίτλερ ή ο κίνδυνος του νεοφασισμού;

Μιχαήλ Ρομμ: «Κατά τη γνώμη μου, η ιστορική αναπαράσταση στην τέχνη έχει ενδιαφέρον μόνο στην περίπτωση που δίνει απάντηση στα σημερινά προβλήματα. Σε αυτά τα προβλήματα που σήμερα βρίσκονται στο κέντρο των ενδιαφερόντων του ανθρώπου. Σε κάθε έργο που είναι αφιερωμένο σε ιστορικά γεγονότα συνυπάρχουν πάντα δύο εποχές: η ιστορική στιγμή από την οποία αντλεί το υλικό του ο καλλιτέχνης και η εποχή στην οποία ο ίδιος ζει. Το “Θωρηκτό Ποτέμκιν”, π.χ., είναι μια ταινία αφιερωμένη στην επανάσταση του 1905, συγχρόνως όμως είναι η ταινία που αντικατοπτρίζει τις απόψεις του Αϊζενστάιν πάνω στα προβλήματα της τρίτης δεκαετίας του αιώνα μας. Είναι αντιπροσωπευτική ταινία ακριβώς αυτής της εποχής και όχι του χρόνου στον οποίο άμεσα αναφέρομαι. Και δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι σχεδόν ταυτόχρονα με το “Θωρηκτό Ποτέμκιν” εμφανίστηκε και η ταινία “Μάνα” του Πουντόβκιν, που είναι το ίδιο αφιερωμένη στην επανάσταση του 1905 αλλά εκφράζει την εποχή του 1920-1930. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ταινία μου αναφέρεται σε γεγονότα περασμένης εποχής. Ωστόσο, μοναχά κατά ένα μέρος. Γιατί αυτή η ιστορική ανάλυση της ψυχολογίας του φασισμού, η ψυχολογική ανάλυση των ειδώλων του, με δύο λόγια όλος ο κύκλος των προβλημάτων της ταινίας είναι ο κύκλος των πιο καυτών προβλημάτων που κρατάνε σε αγωνία τον σημερινό άνθρωπο. Ακριβώς γιατί όλοι μας ξαναζούμε σήμερα δύσκολα και επικίνδυνα χρόνια, οξύτατα συμπλέγματα πολιτικών, κοινωνικών, τεχνικών και επιστημονικών προβλημάτων, για τα οποία είμαστε υποχρεωμένοι να σκεφθούμε σοβαρά αν δεν θέλουμε να ξαναστηθεί μπροστά μας το παρελθόν σε καινούργια και ίσως πιο τρομερή μορφή. Ακριβώς αυτές οι οξύτατες αντιθέσεις της εποχής μας με παρότρυναν να ασχοληθώ με αυτή την ταινία».


- Στην ταινία γίνεται λεπτομερής ανάλυση των αισθημάτων και των ιδιοτήτων του μέσου Γερμανού επάνω στις οποίες έπαιξε το παιχνίδι του εκείνη την εποχή ο χιτλερισμός. Σε ποιες ιδιότητες του σημερινού μέσου ανθρώπου θα μπορούσε να υπολογίζει ο σύγχρονος φασισμός;

Μ.Ρ.: «Στην ταινία συγκεντρώνεται η προσοχή σε μερικές επικίνδυνες ιδιότητες του ανθρώπινου χαρακτήρα. Η ταινία κυρίως αναλύει την ψυχολογία του προσκυνήματος των ειδώλων, της τυφλής πίστης στα είδωλα, της θεοποίησης του ηγέτη. Ο άνθρωπος παύει να σκέφτεται. Και συγκατατίθεται στην ιδέα του να σκέφτονται άλλοι για λογαριασμό του. Ο λαός μετατρέπεται σε κοπάδι. Αυτή η ιδιότητα της μικροαστικής ψυχολογίας δεν έχει εξαφανιστεί. Είναι η ίδια αυτή ιδιότητα που παρατηρήθηκε όχι μονάχα στη Γερμανία ούτε μόνο στην εποχή του 1930 ή του 1940. Η κεντρική ιδέα της ταινίας συνίσταται στο ότι ο άνθρωπος είναι υποχρεωμένος να σκέφτεται. Στο ότι κανένας δεν έχει το δικαίωμα να αφαιρέσει από τον άνθρωπο την προσωπική του _ τονίζω, την προσωπική του _ ευθύνη για την πορεία και την τύχη της χώρας του. Η εξάλειψη του ατόμου ήταν κυρίαρχος στόχος στο πρόγραμμα του ναζισμού. Ωστόσο εμπεριέχεται και σήμερα στη δραστηριότητα πολλών οργανισμών και κομμάτων σε όλον τον κόσμο. Και ας μην έχουν πια αυτοί οι οργανισμοί ως σύμβολά τους τη σβάστικα, και ας μην ονομάζονται ναζιστές οι φασίστες.

Δεύτερο αλλά εξίσου σοβαρό πρόβλημα θεωρώ το πρόβλημα του σοβινισμού, του εθνικισμού. Ο σοβινισμός είναι το σχοινί με το οποίο μπορείς να παρασύρεις μάζες ανθρώπων, όπως μπορείς να τραβήξεις τον τράγο και πίσω του ολόκληρο κοπάδι πρόβατα.

Δυστυχώς δεν βλέπω τέτοιες μεταβολές στον ανθρώπινο χαρακτήρα που θα μπορούσαν να εγγυηθούν στην ανθρωπότητα ότι δεν θα επανέλθει αυτό που ζήσαμε εδώ και 20-30 χρόνια. Αυτός είναι ο λόγος που η ταινία απευθύνεται στον άνθρωπο και του προτείνει πάνω απ' όλα να σκεφθεί.
Και ακριβώς η επιτυχία της ταινίας στο πλατύ κοινό επιβεβαιώνει ότι οι σκέψεις που αναπτύσσονται στην ταινία βρίσκονται στο κέντρο των ενδιαφερόντων του σημερινού ανθρώπου. Ολα τα γράμματα που παίρνω είναι γεμάτα απόψεις και σκέψεις για την ανθρωπότητα του σήμερα, παρ' όλο που η ταινία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ιστορική».

- Πώς βλέπετε το πρόβλημα της αλλοτρίωσης που αυτή την εποχή ενδιαφέρει άμεσα τους ειδικούς διανοουμένους και στοιχεία της οποίας επεξεργάστηκαν πολλοί κριτικοί αναλύοντας την ταινία σας «Εννιά μέρες ενός χρόνου»;

Μ.Ρ.: «Το πρόβλημα της αλλοτρίωσης δεν είναι καινούργιο. Δεν είναι καν ανακάλυψη του 20ού αιώνα και μάλιστα του δεύτερου μισού του».